Επιφανειακή ευαισθητοποίηση & ανάπτυξη οικολογικής συνείδησης

Γράφει η Έφη Κοσκώση

Κοινωνιολόγος

f5Koskosi1Τα προβλήματα του περιβάλλοντος καθώς και διάφορες δράσεις για την αντιμετώπισή τους αποτελούν θέματα τα οποία στην Ελλάδα, ειδικά την τελευταία δεκαετία, βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη. Διαφημίσεις, εταιρικές καμπάνιες, προγράμματα για πράσινη ανάπτυξη από θεσμικούς φορείς και μη, οικολογικές πρωτοβουλίες, λαμβάνουμε σχεδόν από παντού μηνύματα για τη σημασία της προστασίας του περιβάλλοντος. Θα φανταζόταν κανείς πως οι πολίτες της Ελλάδας είναι ειδικοί στην οικολογία. Έχουμε, όμως, στην πραγματικότητα αναπτύξει μία οικολογική συνείδηση;

Αν θεωρούμε απαραίτητη την ανάπτυξη της οικολογικής συνείδησης προκειμένου να αντιμετωπιστούν καθοριστικά τα προβλήματα του περιβάλλοντος, πρέπει να μελετήσουμε με ποιον τρόπο επιτυγχάνεται αυτή. Η ευαισθητοποίηση για τα περιβαλλοντικά προβλήματα έχει ανοίξει παγκοσμίως το διάλογο τόσο σε επίπεδο θεωρίας όσο και σε επίπεδο πράξης. Καταρχάς, το να εκδηλώνεται η ευαισθητοποίηση και στα δύο αυτά επίπεδα, θεωρίας και πράξης, αποτελεί σωστή κατεύθυνση για την ανάπτυξη οικολογικής συνείδησης και την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Πώς όμως συνδυάζεται η πράξη με τη θεωρία; Θεωρία χωρίς πράξη μπορεί να καταλήξει σε μία στείρα ακαδημαϊκή ενασχόληση, αλλά και πράξη άσχετη από τη θεωρία σπάνια οδηγεί σε ουσιαστικές λύσεις.

Στην Ελλάδα, συχνά λαμβάνουν χώρα διαφόρων ειδών πρωτοβουλίες για την προστασία του περιβάλλοντος. Οι περισσότερες από αυτές αφορούν την υλοποίηση κάποιας δράσης. Οι πιο φημισμένες είναι οι δράσεις που αφορούν την εξοικονόμηση ενέργειας, π.χ. γενικό σβήσιμο των φώτων για μια ώρα σε περιοδικά διαστήματα, άλλες αφορούν δενδροφυτεύσεις, την προώθηση της ανακύκλωσης, την κατανάλωση οικολογικών προϊόντων, κ.ο.κ. Στους φορείς αυτών των δράσεων και στη φιλοσοφία τους, σαφώς δε μπορεί να αποδοθεί ένας ενιαίος χαρακτήρας. Παρόλα αυτά, μπορούμε να παρουσιάσουμε κάποια χαρακτηριστικά που τείνει να παίρνει η ενασχόληση με τα περιβαλλοντικά προβλήματα στην Ελλάδα και σχετίζονται με τις παραπάνω δράσεις ως τις πιο δημοφιλείς, χωρίς να σημαίνει πως δεν υπάρχουν και δράσεις με εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά, αλλά προς το παρόν λιγότερο δημοφιλείς.

f5koskosi2Οι περισσότερες από αυτές τις δράσεις απευθύνονται στους πιθανούς συμμετέχοντες και στις πιθανές συμμετέχουσες ως άτομα και ως καταναλωτές και καταναλώτριες. Προωθείται μία ατομική δράση η οποία σχετίζεται, τις περισσότερες φορές, με τις επιλογές του κάθε ατόμου μεμονωμένα, σχετικά με το τι καταναλώνει, με το εάν επιλέγει να μετακινηθεί με τα μέσα μαζικής μεταφοράς, με το πόση ενέργεια καταναλώνει, με το εάν ανακυκλώνει. Ακόμη και αν τα περισσότερα άτομα μίας κοινωνίας ακολουθούσαν καθημερινά μία οικολογική καταναλωτική συμπεριφορά, δυστυχώς, σε μικρό βαθμό θα αντιστρέφονταν οι συνέπειες της καταστροφής του περιβάλλοντος. Η καθημερινή δράση και η αντιμετώπιση του περιβάλλοντος από το κάθε άτομο δεν είναι ασήμαντη, είναι όμως γνωστό σήμερα πως βασικός υπεύθυνος για την περιβαλλοντική καταστροφή είναι ο τρόπος που παράγουμε, το πώς διαχειριζόμαστε κατά τη διαδικασία παραγωγής τα ενεργειακά αποθέματα και το διοξείδιο του άνθρακα που εκπέμπεται κατά την καύση ορυκτών καυσίμων[1].

Κάποιος θα μπορούσε να αντιτείνει πως μια αλλαγή στην καταναλωτική συμπεριφορά των ατόμων θα οδηγούσε και στην αλλαγή του τρόπου παραγωγής. Υπάρχουν δύο λόγοι για τους οποίους δύσκολα θα συνέβαινε αυτό. Πρώτον, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στην Ελλάδα δεν υπάρχει οργανωμένο κίνημα καταναλωτών. Το κίνημα καταναλωτών είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από την καταναλωτική συμπεριφορά. Μία πρακτική για να γίνει κίνημα προϋποθέτει το συντονισμό ανθρώπων στη βάση κάποιων από κοινού συμφωνημένων αξιών, την αμφισβήτηση μίας κατεστημένης κατάστασης ή πρακτικής, την παρουσίαση μίας πρότασης ή προτάσεων αντικατάστασης κάποιων δεδομένων στρεβλών πρακτικών και της σύνδεσης της δράσης τους για την αλλαγή με το σύνολο της κοινωνίας. Με άλλα λόγια θα μπορούσαμε να πούμε, πως η δημιουργία ενός κινήματος καταναλωτών προϋποθέτει τη σύνδεση της έννοιας του καταναλωτή με αυτή του πολίτη, την κατανόηση δηλαδή πως και η πράξη της κατανάλωσης αποτελεί μία πολιτική πράξη, με την ευρεία έννοια του όρου. Προϋποθέτει τη συλλογική δράση ως κάτι ποιοτικά διαφορετικό από το άθροισμα απλά πολλών ατομικών δράσεων.

Δεύτερον, το οποίο σχετίζεται με το πρώτο, για να υπάρξει αλλαγή στον τρόπο παραγωγής, σημαίνει πως πρέπει να είναι εφικτός και ένας εναλλακτικός τρόπος παραγωγής. Στη συγκεκριμένη περίπτωση σημαίνει πως πρέπει να είναι εφικτή η χρήση εναλλακτικών μορφών ενέργειας κατά τη διαδικασία παραγωγής. Από τεχνικής απόψεως, η χρήση εναλλακτικών μορφών ενέργειας και ειδικά των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (Α.Π.Ε.), οι οποίες θεωρούνται σχεδόν στις περισσότερες μορφές τους οι λιγότερο επιβλαβείς για το περιβάλλον, είναι εφικτή. Γιατί όμως δεν είναι υλοποιήσιμη; Οι δυσκολίες στην υλοποίησή τους σχετίζονται με παράγοντες που έχουν να κάνουν με το κόστος χρησιμοποίησής τους. Πολλές φορές βιομηχανίες, εργοστάσια, επιχειρήσεις αλλά και το ίδιο το κράτος αρνούνται να αξιοποιήσουν τις Α.Π.Ε. λόγω αυξημένου κόστους, αν και μακροπρόθεσμα, όπως και σε μακροκοινωνικό επίπεδο, τα οικονομικά οφέλη μπορεί να είναι μεγαλύτερα από ότι στο αρχικό στάδιο εγκατάστασής και εφαρμογής τους. Επιπλέον, δεν είναι λίγες οι φορές που η πολιτεία αλλά και διεθνείς φορείς εφαρμόζουν πρακτικές αντίθετες με την προστασία του περιβάλλοντος ή επιφανειακές, με αποτέλεσμα να μεταδίδεται προς τους πολίτες αλλά και στους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής το μήνυμα της υποτίμησης του οικολογικού προβλήματος, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη διαμόρφωση μιας οικολογικής κουλτούρας. Πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι η απόφαση ξεριζώματος ολόκληρου δάσους στις Σκουριές Χαλκιδικής χάριν της εξόρυξης χρυσού και η πιο επιφανειακή αντιμετώπιση περιβαλλοντικών προβλημάτων είναι ο θεσμός της ανταλλαγής και εμπορίας ρύπων, όπου μέσω αυτού στην πραγματικότητα δε μειώνεται σε παγκόσμιο επίπεδο η εκπομπή ρύπων καθώς η μία χώρα μπορεί να πουλήσει στην άλλη ποσοστό των δικαιωμάτων της σε εκπομπή ρύπων.

Αναδεικνύεται ουσιαστικά ένα βασικό ζήτημα το οποίο στέκεται εμπόδιο στην προστασία του περιβάλλοντος και σχετίζεται με τον κυρίαρχο τρόπο παραγωγής. Είναι το υπάρχον οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο που βασίζεται στη μεγιστοποίηση του κέρδους πάση θυσία, το οποίο από τη μία λειτουργεί ως τροχοπέδη στην χρήση των Α.Π.Ε. και από την άλλη εμπεριέχει την πιθανότητα ακόμη και αν τις χρησιμοποιήσει να μην φέρουν τα οφέλη που θα μπορούσαν. Σχετίζεται με τα διάφορα ηθικά διλήμματα που κατά καιρούς αναδεικνύονται από τη χρήση κάποιων αμφισβητούμενων μορφών Α.Π.Ε. και σχετίζονται με την επισιτιστική κρίση που σε κάποιες περιοχές του πλανήτη προέκυψε λόγω χρήσης εκτεταμένων αγροτικών εκτάσεων και εκτάσεων γης αποκλειστικά για καλλιέργεια βιοκαυσίμων.

 

f5koskosi3

 

«Σε αυτή την ανάλυση εξετάζουμε τις οικολογικές, κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις της παραγωγής βιοκαυσίμων. Υποστηρίζουμε πως, αντίθετα στις ψεύτικες αξιώσεις των εταιριών που προάγουν αυτά τα "πράσινα καύσιμα", η μαζική καλλιέργεια καλαμποκιού, ζαχαροκάλαμου, σόγιας, φοινικέλαιου και άλλων καλλιεργειών που ωθούνται προς το παρόν από τη βιομηχανία των βιοκαυσίμων –με την πρόθεση να είναι όλα γενετικά τροποποιημένα- δε θα μειώσει τις εκπομπές των αέριων του θερμοκηπίου, αλλά θα μετατοπίσει από τις εστίες τους δεκάδες χιλιάδες αγροτών, θα μειώσει την ασφάλεια τροφίμων σε πολλές χώρες, και θα επιταχύνει την αποψίλωση δασών και την περιβαλλοντική καταστροφή του παγκόσμιου νότου».[2]

Κάτι αντίστοιχο θεωρητικά θα μπορούσε να συμβεί και από τη χρήση μεγάλων εκτάσεων γης για εγκατάσταση φωτοβολταϊκών ή τις επιπτώσεις που κατά καιρούς λέγεται πως μπορεί να έχει η χρήση ανεμογεννητριών στην πανίδα της περιοχής. Στην πραγματικότητα, όμως, υπεύθυνες για την επισιτιστική κρίση είναι η βιομάζα, η ηλιακή και αιολική ενέργεια ή ο τρόπος που χρησιμοποιήθηκαν από το παρόν οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο προς επίτευξη του μεγαλύτερου δυνατού κέρδους;

f5koskosi4Οι απαντήσεις, λοιπόν, δεν έχουν να κάνουν μόνο με τεχνικά ζητήματα. Αφορούν τον τρόπο που ολόκληρη η κοινωνία σκέπτεται τον εαυτό της και τη φύση. Πως μπορεί να συνειδητοποιήσει τον εαυτό της οικολογικά. Ο όρος οικολογική συνείδηση δεν πρέπει να γίνεται αντιληπτός ως μια αφηρημένη έννοια, ως μια διαδικασία προσωπικής ενδοσκόπησης. Η οικολογική συνείδηση είναι άμεσα συνυφασμένη με τη κουλτούρα μιας κοινωνίας. Η κουλτούρα μίας κοινωνίας, αν και εξαρτάται η διαμόρφωσή της από τις κοινωνικές συνθήκες στις οποίες εξελίσσεται, δεν αποτελεί μόνο παθητικό μέγεθος. Τα κοινωνικά άτομα, οι φορείς δηλαδή της κουλτούρας, δεν επηρεάζονται μόνο από τις κοινωνικές δομές, αλλά με τη δράση τους τις επηρεάζουν και μπορούν να τις μεταβάλλουν. Με τις συλλογικές πράξεις τους συμβάλλουν στη διαμόρφωση των κοινωνικών δομών και στις αλλαγές της κάθε κοινωνίας. Η οικολογική συνείδηση δεν αποτελεί ένα στατικό μέγεθος, αντιθέτως εμπερικλείει μέσα της τη δυναμική της ανθρώπινης δράσης, τα αποτελέσματα της οποίας ενισχύουν και ενδυναμώνουν την οικολογική συνείδηση. Εν τέλει, η οικολογική συνείδηση είναι κοινωνική συνείδηση και σύμφωνα με κάποια ρεύματα της οικολογικής φιλοσοφίας, όπως αυτό της κοινωνικής οικολογίας,[3] σημαίνει την άρση του δυισμού φύση – κοινωνία και την αντιμετώπιση ως οίκου μας τόσο της κοινωνίας, όσο και του εαυτού μας και του φυσικού περιβάλλοντος. Σημαίνει σεβασμό στην βιοποικιλότητα, σε επίπεδο κοινωνικό και φυσικού περιβάλλοντος, ως δύναμη ενότητας μέσω της διαφορετικότητας.

 

 


[1]           Βλ. Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, Ένα Βήμα Μπροστά, Δύο Βήματα Πίσω στο http://www.hellasres.gr/Greek/THEMATA/ARTHRA/Greenpeace.htm

[2]           Βλ. Βιοκαύσιμα: Το τραγικό οικολογικό και κοινωνικό παράδειγμα της Αμερικής στο http://biotechwatch.gr/usagofuelsparadigm

[3]           Βλ. Μ. Μπούκτσιν, Τι Είναι Κοινωνική Οικολογία, εκδ. Βιβλιοπέλαγος, Αθήνα, 2000.

Αναζητήστε στην Οίκοpress

Βασίλης Τακτικός

Βασίλης Τακτικός - προσωπικός ιστότοπος

Επισκεφθείτε επίσης

 

bio trikala logo

ΑΜΚΕ Ερύμανθος

Social Activism

paratiritiriokp

solon

Ερύμανθος Κοινωφελής Εργασία

edo-mko

Επισκεφθείτε τα Blog Μας

TheBlogIconBlogger 

Πανελλήνιο Παρατηρητήριο

Βασίλης Τακτικός – Συγγράμματα για την Κοινωνική Οικονομία

Δημοσιογραφία Πολιτών

Συμμετοχική Δημοκρατία

Η Επανάσταση των Social Media

Πράσινες Πόλεις

Υδάτινοι Πόροι και Περιβάλλον

Διαδραστική Παιδεία μέσω της Τέχνης

Κοινωνικά Υποστηριζόμενη Γεωργία

Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας

Social Activism in the World

Κοινωνική Οικονομία

 

Συμπράττων φορέας

Περιφέρεια Αττικής